Ceza Soruşturmasında İfade Süreci Nasıl İşler? Şüphelinin Hakları Nelerdir?

Bir suç şüphesi nedeniyle hakkında soruşturma yürütülen kişinin ifadesinin alınması, ceza soruşturmasının önemli aşamalarından biridir. İfade için çağrılmak, kişinin suçlu olduğu veya hakkında mutlaka ceza davası açılacağı anlamına gelmez.

Ceza Muhakemesi Kanunu, ifade ve sorgu işlemlerinin nasıl gerçekleştirileceğini ve şüpheli veya sanığın bu süreçte sahip olduğu hakları düzenlemektedir.

Şüpheli olarak ifadeye çağrılmak ne anlama gelir?

Ceza soruşturmasında suç şüphesi altında bulunan kişi şüpheli olarak adlandırılır.

Şüpheli, soruşturma konusu olay hakkında beyanda bulunması amacıyla Cumhuriyet savcılığı veya kolluk tarafından ifadeye çağrılabilir.

İfadeye çağrılmış olmak, kişinin suçu işlediğinin kabul edildiği anlamına gelmez. Soruşturma sonucunda Cumhuriyet savcısı, toplanan delilleri değerlendirerek kamu davası açılmasına veya şartları bulunuyorsa kovuşturmaya yer olmadığına karar verebilir.

İfade ile sorgu arasındaki fark nedir?

İfade ve sorgu günlük kullanımda zaman zaman birbirinin yerine kullanılsa da hukuken farklı kavramlardır.

İfade alma, şüphelinin kolluk görevlileri veya Cumhuriyet savcısı tarafından dinlenmesidir.

Sorgu ise şüpheli veya sanığın hâkim veya mahkeme tarafından dinlenmesini ifade eder.

Bu nedenle karakolda veya Cumhuriyet savcılığında gerçekleştirilen ifade işlemi ile hâkim veya mahkeme önündeki sorgu aynı hukuki işlem değildir.

İfade vermek için çağrılan kişi gitmek zorunda mıdır?

Şüpheli, ifadesi alınmak üzere çağrı kâğıdıyla çağrılabilir. Çağrıda kişinin çağrılma nedeni açıkça belirtilir ve gelmemesi hâlinde zorla getirileceği yazılır.

Bu nedenle usulüne uygun şekilde yapılan çağrıya uyulmaması, kişi hakkında zorla getirme kararı verilmesine neden olabilir.

Zorla getirme; yakalama, gözaltı veya tutuklama ile aynı hukuki kurum değildir.

Şüpheli kendisine yöneltilen suçlamayı öğrenebilir mi?

Evet.

İfade veya sorgu sırasında şüpheli veya sanığa kendisine yüklenen suçun anlatılması gerekir.

Kişinin hangi olay ve suç isnadı nedeniyle ifade verdiğini bilmesi, savunma hakkını kullanabilmesi bakımından önemlidir.

Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 147. maddesi, ifade ve sorgu sırasında kişiye yüklenen suçun anlatılmasını açıkça düzenlemektedir.

Şüphelinin susma hakkı var mıdır?

Evet.

Şüpheli veya sanığa, kendisine yüklenen suç hakkında açıklamada bulunmamasının kanuni hakkı olduğubildirilmelidir.

Bu hak uygulamada “susma hakkı” olarak ifade edilmektedir.

Ancak susma hakkı, kişinin kimliğine ilişkin bilgileri vermekten kaçınabileceği anlamına gelmez. Şüpheli veya sanık, kimliğine ilişkin soruları doğru olarak cevaplandırmakla yükümlüdür.

Şüpheli avukatla birlikte ifade verebilir mi?

Evet.

Şüpheli veya sanığın müdafi seçme ve müdafinin hukuki yardımından yararlanma hakkı bulunmaktadır.

Müdafi, ifade veya sorgu sırasında kişinin yanında bulunabilir. Ceza Muhakemesi Kanunu'na göre soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında avukatın şüpheli veya sanıkla görüşme, ifade veya sorgu sırasında yanında bulunma ve hukuki yardımda bulunma hakkı engellenemez ve kısıtlanamaz.

Müdafi seçebilecek durumda olmayan kişiye müdafi görevlendirilebilir mi?

Evet.

Şüpheli veya sanığa müdafi seçme hakkının bulunduğu bildirilir.

Şüpheli veya sanık, müdafi seçebilecek durumda olmadığını beyan eder ve bir müdafinin yardımından yararlanmak istediğini belirtirse, kanunda öngörülen usule göre müdafi görevlendirilir.

Bunun yanında bazı durumlarda kişinin talebi bulunmasa dahi müdafi görevlendirilmesi zorunludur.

Hangi durumlarda müdafi görevlendirilmesi zorunludur?

Ceza Muhakemesi Kanunu bazı kişiler ve suçlar bakımından zorunlu müdafilik öngörmektedir.

Müdafii bulunmayan şüpheli veya sanık çocuksa, kendisini savunamayacak derecede malul veya sağır ve dilsiz ise, talebi aranmaksızın kendisine müdafi görevlendirilir.

Ayrıca alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlardan dolayı yapılan soruşturma ve kovuşturmalarda da şüpheli veya sanığın talebi aranmaksızın müdafi görevlendirilir.

Şüpheli lehine olan delillerin toplanmasını isteyebilir mi?

Evet.

Şüpheli veya sanığa, şüpheden kurtulması amacıyla somut delillerin toplanmasını isteyebileceği hatırlatılmalıdır.

Ayrıca kendisi aleyhine bulunan şüphe nedenlerini ortadan kaldırmak ve lehine olan hususları ileri sürmek için kendisine imkân tanınması gerekir.

Bu hak, savunma hakkının etkili şekilde kullanılabilmesi bakımından önemlidir.

İfade sırasında baskı veya tehdit uygulanabilir mi?

Hayır.

Şüpheli veya sanığın beyanının özgür iradesine dayanması gerekir.

Ceza Muhakemesi Kanunu; kötü davranma, işkence, ilaç verme, yorma, aldatma, cebir veya tehditte bulunma ve bazı araçları kullanma gibi kişinin özgür iradesini engelleyebilecek yöntemleri yasaklamaktadır.

Ayrıca kanuna aykırı bir yarar vaat edilemez.

Yasak yöntemlerle elde edilen ifadeler, kişi bunların delil olarak kullanılmasına rıza göstermiş olsa dahi delil olarak değerlendirilemez.

İfade tutanağını imzalamadan önce okumak önemli midir?

İfade veya sorgu işlemi tutanağa bağlanır.

Tutanakta işlemin yapıldığı yer ve tarih, hazır bulunan kişilerin kimlikleri ile ifade veya sorgu sırasında kanunda öngörülen işlemlerin yerine getirilip getirilmediğine ilişkin bilgiler yer alır.

Tutanağın içeriğinin ifade veren kişi ve hazır bulunan müdafi tarafından okunması ve imzalanması da kanunda düzenlenmiştir. İmzadan çekinilmesi hâlinde bunun nedeninin tutanağa geçirilmesi gerekir.

Bu nedenle ifade tutanağının içeriğinin, imzalanmadan önce verilen beyanları doğru şekilde yansıtıp yansıtmadığı yönünden kontrol edilmesi önemlidir.

Kollukta müdafi olmadan verilen ifade hükme esas alınabilir mi?

Ceza Muhakemesi Kanunu bu konuda özel bir düzenleme içermektedir.

CMK m.148 uyarınca müdafi hazır bulunmaksızın kollukça alınan ifade, şüpheli veya sanık tarafından hâkim veya mahkeme huzurunda doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz.

Bu düzenlemede özellikle ifadenin kolluk tarafından alınmış olması önem taşımaktadır.

Karakolda verilen ifade sonradan değiştirilebilir mi?

Şüpheli veya sanığın soruşturma veya kovuşturmanın ilerleyen aşamalarında önceki beyanından farklı açıklamalarda bulunması mümkündür.

Ancak önceki ve sonraki beyanlar arasındaki farklılıklar, dosyada bulunan diğer delillerle birlikte değerlendirilebilir.

Bu nedenle önceki ifadeden farklı beyanda bulunulmasının hukuki sonuçları somut olayın özelliklerine göre değişebilir.

İfade verdikten sonra ne olur?

İfade alınması, ceza soruşturmasının yalnızca bir aşamasıdır.

İfade sonrasında Cumhuriyet savcısı soruşturmayı sürdürebilir, yeni delillerin toplanmasını sağlayabilir ve dosyanın niteliğine göre gerekli soruşturma işlemlerini gerçekleştirebilir.

Soruşturma sonucunda toplanan deliller suçun işlendiği hususunda yeterli şüphe oluşturuyorsa Cumhuriyet savcısı iddianame düzenler.

Yapılan soruşturma sonunda kamu davasının açılması için yeterli şüphe oluşturacak delil elde edilememesi veya kovuşturma olanağının bulunmaması hâlinde ise kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir.

Savcı tutuklama kararı verebilir mi?

Hayır.

Tutuklama kararını Cumhuriyet savcısı vermez.

Soruşturma evresinde Cumhuriyet savcısı, şartlarının bulunduğunu değerlendiriyorsa şüphelinin tutuklanmasını sulh ceza hâkiminden isteyebilir. Tutuklama konusunda karar verme yetkisi hâkime aittir.

Tutuklama ayrıca yalnızca kişinin şüpheli olmasına bağlı olarak uygulanabilecek otomatik bir işlem değildir. Kanunda öngörülen tutuklama nedenlerinin ve diğer şartların somut olay bakımından değerlendirilmesi gerekir.

Bu nedenle kişinin kolluk veya Cumhuriyet savcılığı tarafından ifadeye çağrılmış olması, kendiliğinden tutuklanacağı anlamına gelmez.

İfade verdikten sonra serbest bırakılmak soruşturmanın bittiği anlamına gelir mi?

Hayır.

Kişinin ifadesinin alınmasının ardından serbest bırakılması, hakkında yürütülen soruşturmanın sona erdiği anlamına gelmez.

Cumhuriyet savcılığı soruşturmaya devam edebilir; başka deliller toplanabilir, tanıkların veya diğer kişilerin beyanlarına başvurulabilir ve gerekli görülen başka soruşturma işlemleri gerçekleştirilebilir.

Soruşturmanın sonunda dosyanın durumuna göre iddianame düzenlenebilir veya kovuşturmaya yer olmadığına karar verilebilir.

İfade sürecinde nelere dikkat edilmelidir?

Ceza soruşturmasında verilen ifade, soruşturmanın ve daha sonra açılması hâlinde ceza davasının ilerleyen aşamalarında önem taşıyabilir.

Şüphelinin kendisine yöneltilen suçlamayı öğrenme, susma, müdafi yardımından yararlanma ve lehine olan somut delillerin toplanmasını isteme gibi kanuni hakları bulunmaktadır.

İfade alma işleminin de Ceza Muhakemesi Kanunu'nda öngörülen usule uygun şekilde gerçekleştirilmesi gerekir.

Her ceza soruşturmasının niteliği, isnat edilen suç, mevcut deliller ve uygulanabilecek usul hükümleri farklı olabileceğinden hukuki değerlendirme somut olayın özelliklerine göre yapılmalıdır.

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Ceza soruşturmalarında uygulanacak usul ve alınabilecek hukuki tedbirler, isnat edilen suçun niteliğine ve somut olayın özelliklerine göre farklılık gösterebilir.